Wyrokiem z dnia 20 września 2018 roku Sąd Najwyższy rozstrzygnął istotne zarówno dla podmiotów publicznych jak i przedsiębiorców zagadnienie odpowiedzialności zamawiającego za zapłatę wynagrodzenia na rzecz podwykonawców w zakresie dostaw i usług, biorących udział w realizacji zamówień publicznych na roboty budowlane.

Co w praktyce gospodarczej zmienił wyrok Sądu Najwyższego? Jaki to może mieć wpływ na skuteczne egzekwowanie zapłaty należności?  

Marcin Szwanenfeld, Radca Prawny z Adwokackiej Spółki Partnerskiej Grzybkowski, Guzek i Partnerzy był gościem webinarium zorganizowanego przez PICM. Z ekspertem rozmawiał Robert Dyrcz - Prezes Zarządu PICM.

Dotychczas w orzecznictwie sądów powszechnych oraz doktrynie istniały w tym zakresie rozbieżności. Z jednej strony sądy uwzględniały powództwa podwykonawców w zakresie dostaw lub usług przeciwko zamawiającym uznając, że przepis art. 143c ust. 1 PZP nakłada na zamawiającego obowiązek dokonania zapłaty na rzecz podwykonawcy (dalszego podwykonawcy) i jednocześnie przyznaje podwykonawcy w stosunku do zamawiającego roszczenie o zapłatę wymagalnego wynagrodzenia. Z drugiej strony formułowano tezę, że przepis ten nie daje podwykonawcy (dalszemu podwykonawcy) prawa dochodzenia zapłaty od zamawiającego, a jedynie przyznaje zamawiającemu uprawnienie do dokonania bezpośredniej zapłaty wraz z obowiązkiem skorzystania z tej kompetencji.

Rozwiązanie prawne, które ostatecznie zostało potwierdzone przez Sąd Najwyższy ma bardzo istotne znaczenie dla podmiotów zamawiających w ramach zamówień publicznych, ale przede wszystkim dla tych, które w tych zamówieniach publicznych uczestniczą jako wykonawcy w zakresie dostaw i usług (podwykonawców i dalszych wykonawców).

 

Geneza problemu

Zagadnienie pojawiło się w 2012 roku, kiedy nastąpiło spiętrzenie prac budowlanych związanych z Euro 2012. Zamówienia publiczne dotyczyły inwestycji infrastrukturalnych, przede wszystkim budowy dróg i kolei. Podstawowym kryterium organizowanych przetargów była najniższa cena. Ilość zawartych wtedy kontraktów i prowadzonych robót spowodowały, że ceny materiałów budowlanych i koszty pracy gwałtownie wzrosły. Skutkiem była nierentowność prowadzonych inwestycji przez wykonawców, wycofywanie się z prowadzonych robót i upadłości firm budowlanych. Wycofanie się wykonawcy lub jego upadłość doprowadzała do problemów finansowych i upadłości całego łańcucha podwykonawców i dalszych wykonawców. Może nie tych bezpośrednich podwykonawców, którzy mieli zagwarantowaną zapłatę roszczeń na podstawie art. 6471 k.c., ale tych, którzy dostarczali towary i usługi - materiały budowlane, usługi transportowe i inne. 

Ustawa, która miała tę konkretną sytuację rozwiązać została uchwalona w 2013 roku, a później rozszerzona o artykuły, które objęły również podwykonawców w zakresie dostaw i usłg, a nie tylko robót budowlanych. W kwietniu 2017 roku zmodyfikowano przepisy ustawy, a we wrześniu 2018 r. Sąd Najwyższy potwierdził wykładię tych przepisów.

 

Warunki odpowiedzialności zamawiającego

Istotą regulacji jest odpowiedzialność zamawiającego za zapłatę podwykonawcy i dalszego wykonawcy. Aby taka odpowiedzialność na nim ciążyła muszą być spełnione następujące warunki formalne:

- w przypadku umowy, której przedmiotem są roboty budowlane:

  • należy przedłożyć zamawiającemu projekt umowy o podwykonawstwo w zakresie robót budowlanych, gdzie termin zapłaty określony jest na max. 30 dni od dnia doręczenia faktury,
  • należy dołączyć zgodę wykonawcy na podwykonastwo,
  • na żądanie zamawiającego muszą być wprowadzone zmiany do umowy (dotyczy to wyłącznie terminu płatności, jeśli jest dłuższy niż 30 dni),
  • kopia poprawionej umowy poświadczona za zgodność z oryginałem powinna być przedłożona zamawiającemu w ciągu 7 dni od jej zawarcia.

- w przypadku umowy, której przedmiotem są dostawy i/lub usługi, które dotyczą realizacji zamówienia publicznego w zakresie robót budowlanych jedynym warunkiem jest:

  • przedłożenie zamawiającemu, w ciągu 7 dni od zawarcia umowy, kopii tej umowy poświadczonej za zgodność z oryginałem, przy czym ustalony w umowie termin płatności nie może przekraczać 30 dni od dnia doręczenia faktury.

 

Przesłanki żądania zapłaty 

Aby podwykonawca mógł domagać się zapłaty od zamawiającego:

  • należy spełnić wymogi formalne, o których mowa wyżej,
  • musi istnieć wymagalne roszczenie podwykonawcy względem wykonawcy (towar został odebrany, faktura wystawiona, a termin płatności faktury juz minął),
  • wykonawca uchyla się od zapłaty czyli nie ma merytorycznych uzasadnionych podstaw, aby wstrzymać zapłatę.

 

Odpowiedzialność solidarna

Co się dzieje, gdy zamawiający uchyla się od zapłaty, mimo istnienia podstaw do zapłaty zamawiający nie realizuje zapłaty? Zgodnie z prawem podwykonawca ma prawo domagać się przed sądem zapłaty od zamawiającego. Zamawiający i wykonawca ponoszą odpowiedzialność solidarną. Odpowiedzialność solidarna polega na tym, że dwie lub więcej osób/podmiotów są odpowiedzialne za jedno zdarzenie czyli podwykonawca może żądać zapłaty od obu podmiotów. 

Jeśli zamawiający już uregulował należność wykonawcy, a wykonawca nie zapłacił podwykonawcy to i tak zamawiający jest zobowiązany do zapłaty na żądanie podwykonawcy. Zamawiający powinien kontrolować cały łańcuch podwykonawców, a w kontraktach powinny być określone kary umowne, które zabezpieczą w takiej sytuacji interesy zamawiającego.

 

Wniosek praktyczny

Będąc podwykonawcą należy dbać o wypracowanie procedur i metod takiego zabezpieczania transakcji, aby w maksymalnym stopniu przyspieszyć, zabezpieczyć i uskutecznić późniejsze dochodzenie należności. Jednym z takich sposobów jest zgłaszanie umów o podwykonastwo w zakresie dostaw zamawiającemu tam, gdzie dostawy realizowane są w ramach zamówień publicznych, których przedmiotem są roboty budowlane. Będąc zamawiającym trzeba zagwarantować sobie w kontrakcie kary umowne za brak zapłaty przez wykonawcę podwykonawcom i kontrolować realizację zobowiązań wykonawcy i kolejnych podwykonawców wobec dalszych podwykonawców.

 

Tematowi odpowiedzialności zamawiającego za zapłatę wynagrodzenia na rzecz podwykonawców w zakresie dostaw i usług, biorących udział w realizacji zamówień publicznych na roboty budowlane poświęcony był artykuł w ostatnim wydaniu Credit Manager Magazine.

 

EK